Konşimento (B/L) Türleri: Master, House, Telex Release ve Seaway Bill

Konşimento (Bill of Lading, kısaca B/L), deniz yolu taşımacılığının en önemli belgesidir; yükün kime teslim edileceğini, kimin malın sahibi sayılacağını ve ödemenin nasıl güvence altına alınacağını belirler. Ancak “master”, “house”, “telex release”, “seaway bill” gibi terimler çoğu zaman karışır. Bu rehberde konşimento türlerini, ne zaman hangisinin kullanıldığını ve dikkat etmeniz gereken noktaları sade bir dille bulacaksınız.

Konşimento nedir? Üç temel işlevi

Konşimento, taşıyıcının (ya da adına hareket edenin) yükü teslim aldığını gösteren ve deniz yolu taşımasını belgeleyen evraktır. Üç temel işlevi vardır:

Yükün teslim alındığına dair makbuz: Taşıyıcının belirtilen yükü, belirtilen durumda teslim aldığını kanıtlar.
Taşıma sözleşmesinin kanıtı: Taşıma koşulları genellikle konşimentonun arka yüzünde veya taşıyıcının standart şartlarında yer alır.
Mülkiyeti temsil eden belge (document of title): Ciro edilebilir orijinal konşimentoyu elinde tutan, yükü teslim alma hakkına sahiptir. Bu özellik, belgeyi ödeme güvencesi için güçlü bir araç yapar.

Tüm konşimento türleri bu işlevlerden hangisini, ne ölçüde yerine getirdiklerine göre ayrışır.

Master B/L ve House B/L

Bir forwarder ile çalıştığınızda çoğu zaman iki ayrı konşimento düzenlenir:

Master B/L (MBL): Asıl deniz taşıyıcısının (gemi hattının) düzenlediği konşimentodur. Bu belgede yükleyici genellikle çıkış ülkesindeki forwarder, alıcı ise varış ülkesindeki forwarder veya acentesidir.
House B/L (HBL): Forwarder’ın ya da gemi işletmeyen taşıyıcının (NVOCC) kendi adına düzenleyip gerçek yükleyiciye verdiği konşimentodur. Burada gerçek ihracatçı yükleyici, gerçek ithalatçı alıcı olarak yer alır.

LCL (parsiyel) sevkiyatlarda konsolidasyon nedeniyle House B/L neredeyse her zaman kullanılır: bir konteynerde birden çok yükleyicinin malı olduğundan hattın tek Master B/L’i, forwarder’ın her müşteriye ayrı House B/L’i vardır. FCL sevkiyatlarda ise iki yapı da mümkündür. Önemli olan, sizin elinizdeki belgenin hangisi olduğunu ve yükü kimin serbest bırakabileceğini bilmenizdir. House B/L ile çalışılan bir sevkiyatta varışta yükü genellikle forwarder’ın varış ofisi veya acentesi serbest bırakır; alıcı, hattan teslim ordinosu almadan önce bu taraftan yükü teslim alma iznini almalıdır. Bu nedenle varış tarafındaki iletişim bilgilerinin konşimentoda doğru yer alması önemlidir. LCL ile FCL arasındaki farkları FCL mi LCL mi? yazımızda bulabilirsiniz.

Konşimentonun kime düzenlendiğine göre türler

Nama yazılı (straight) konşimento: Belirli bir alıcı adına düzenlenir ve genellikle ciro ile devredilemez.
Emre yazılı (to order) konşimento: “To order” veya “to order of [banka/yükleyici]” şeklinde düzenlenir; ciro ile devredilebilir. Akreditifli işlemlerde sık kullanılır.
Hamiline (bearer) konşimento: Belgeyi elinde bulunduran teslim alabilir. Kaybolma ve kötüye kullanım riski yüksek olduğu için nadiren tercih edilir.

Orijinal B/L, telex release ve seaway bill

Yükün varışta nasıl serbest bırakılacağı, ticari açıdan en çok fark yaratan konudur.

Orijinal konşimento

Taşıyıcı genellikle birden fazla orijinal nüsha (çoğunlukla üçlü set, “full set”) düzenler. Varışta yükü teslim almak için en az bir orijinal nüshanın taşıyıcıya veya acentesine teslim edilmesi gerekir; bir nüsha karşılığında teslimat yapıldığında diğerleri geçersiz olur. Orijinaller kurye ile gönderildiği için zaman ve takip gerektirir.

Ne zaman kullanılır? Akreditifli işlemlerde, vesaik mukabili ödemede ve satıcının ödeme alana kadar mal üzerindeki kontrolü korumak istediği durumlarda.

Telex release (surrender B/L)

Orijinal konşimento düzenlenir, ancak yükleyici tüm orijinal nüshaları çıkış limanında taşıyıcıya geri teslim eder (“surrender”). Taşıyıcı da varış ofisine yükün orijinal belge aranmadan alıcıya verilebileceğini bildirir. Adını eski teleks mesajlarından alır; bugün elektronik olarak yapılır.

Avantajı: Kurye beklemeden hızlı teslimat.
Dikkat: Orijinaller teslim edildikten sonra satıcının mal üzerindeki kontrolü fiilen sona erer. Bu nedenle genellikle ödeme alındıktan sonra veya güvenilir ticari ilişkilerde kullanılır.

Seaway bill (deniz yolu taşıma senedi)

Seaway bill, ciro edilemeyen ve mülkiyeti temsil etmeyen bir taşıma belgesidir. Alıcı, orijinal belge ibraz etmeden kimliğini kanıtlayarak yükü teslim alır.

Avantajı: Belge kaybı riski yoktur ve teslimat hızlıdır.
Dikkat: Satıcı, yük üzerinde orijinal B/L’in sağladığı kontrolü elde etmez. Grup şirketleri arası sevkiyatlar ve peşin ödemeli işler için uygundur. Akreditifte kullanılıp kullanılamayacağı akreditif şartlarına bağlıdır.

“On board” ve “received for shipment” konşimento

Received for shipment B/L: Taşıyıcının yükü gemiye yüklemek üzere teslim aldığını gösterir; yükün gemiye yüklendiğini kanıtlamaz.
Shipped on board B/L: Yükün belirli bir gemiye fiilen yüklendiğini gösterir. Received for shipment konşimentoya, yükleme tarihi ve gemi adını içeren bir “on board” şerhi (notation) eklenerek de aynı sonuç elde edilebilir.

Akreditifli işlemlerde bankalar genellikle yüklemeyi gösteren on board konşimento ister ve on board tarihi, akreditifteki son yükleme tarihiyle karşılaştırılır.

Temiz (clean) ve kirli (claused) konşimento

Temiz konşimento: Yükün veya ambalajın kusurlu olduğunu belirten herhangi bir şerh içermez.
Kirli konşimento: “Ambalaj hasarlı”, “paletler ıslak” gibi şerhler taşır. Bankalar akreditif kapsamında genellikle temiz konşimento ister; kirli konşimento ödeme sürecini tıkayabilir.

Taşıyıcıların sıkça kullandığı “shipper’s load, stow and count” (STC, “said to contain”) ibaresi, FCL konteynerde içeriğin yükleyici tarafından yüklendiğini ve sayıldığını belirtir; tek başına konşimentoyu kirli yapmaz.

Elektronik konşimento (eBL)

Bazı taşıyıcılar, kâğıt orijinal yerine dijital platformlar üzerinden elektronik konşimento (eBL) düzenlemektedir. eBL, kurye süresini ve belge kaybı riskini ortadan kaldırır; ciro ve devir işlemleri platform üzerinden yapılır. Ancak eBL’nin kabulü taşıyıcıya, kullanılan platforma, bankalara ve ilgili ülkelerin mevzuatına göre farklılık gösterebilir. Akreditifli bir işlemde eBL kullanmayı düşünüyorsanız, bankanızın ve alıcınızın bu yöntemi kabul edip etmediğini önceden teyit edin.

Konşimento kontrol listesi

Yükleyici, alıcı ve ihbar adresi (notify party) bilgileri satış sözleşmesi ve akreditifle birebir uyuşuyor mu?
Yükleme ve boşaltma limanları doğru mu? Kodları liman kodları sayfamızdan kontrol edebilirsiniz.
Mal tanımı, kap adedi, ağırlık ve ölçüler fatura ve paketleme listesiyle tutarlı mı?
Navlun “prepaid” mi “collect” mi, seçtiğiniz Incoterms kuralıyla uyumlu mu?
Konteyner ve mühür numaraları doğru mu?

Taslak konşimentoyu (draft B/L) mutlaka onaydan önce kontrol edin; orijinal düzenlendikten sonra yapılan düzeltmeler ek ücret ve zaman kaybına yol açabilir.

Sık sorulan sorular

Orijinal konşimentoyu kaybedersem ne olur?

Taşıyıcı genellikle yükü ancak tazminat taahhüdü (letter of indemnity) ve çoğu zaman banka teminatıyla serbest bırakır. Süreç uzun ve maliyetli olabilir; orijinalleri takipli kuryeyle gönderin.

House B/L ile akreditif çalışır mı?

Bu, akreditif şartlarına bağlıdır. Bankanın hangi tür taşıma belgesini kabul edeceğini akreditif açılmadan önce bankanızla ve forwarder’ınızla netleştirin.

Telex release ile seaway bill arasındaki fark nedir?

Telex release’te orijinal konşimento düzenlenip çıkışta teslim edilir; seaway bill’de ise baştan ciro edilemeyen, mülkiyeti temsil etmeyen bir belge kullanılır. İkisinde de alıcı orijinal belge ibraz etmeden yükü alır.

Medius olarak deniz yolu sevkiyatlarınızda doğru konşimento türünü ödeme yapınıza göre birlikte belirliyor, taslak kontrolünden teslimata kadar süreci takip ediyoruz. Teklif için formumuzu doldurabilirsiniz.