Menşe Belgeleri Rehberi: A.TR, EUR.1, Menşe Beyanı ve Menşe Şahadetnamesi

Türkiye’den ihraç ettiğiniz bir malın alıcı ülkede indirimli ya da sıfır gümrük vergisiyle girebilmesi, çoğu zaman doğru menşe belgesine bağlıdır. Yanlış belge seçildiğinde alıcınız tam vergi öder, sonradan iade için uğraşır ve bir sonraki siparişte bunu fiyata yansıtır. Bu rehberde menşe belgeleri olarak bilinen A.TR, EUR.1, EUR-MED, menşe beyanı ve menşe şahadetnamesinin ne işe yaradığını, hangi ülke için hangisinin kullanıldığını ve nereden alındığını özetliyoruz.

Menşe belgeleri neden önemli?

Menşe, malın hangi ülkede üretildiğini ya da kurallara göre yeterli işçilik gördüğünü ifade eder. İki tür menşe vardır:

Tercihli menşe: Serbest ticaret anlaşmaları (STA) ve benzeri anlaşmalar kapsamında vergi indiriminden yararlanmak için gereklidir. Anlaşmadaki menşe kurallarına göre belirlenir ve EUR.1 ya da menşe beyanı ile ispat edilir.
Tercihsiz menşe: Vergi avantajı sağlamaz; ithalat istatistiği, ticaret politikası önlemleri, akreditif şartları veya alıcı ülkenin genel talebi için kullanılır. Menşe şahadetnamesi ile belgelenir.

Belgenin türü; malın cinsine, varış ülkesine ve iki ülke arasındaki anlaşmaya göre değişir.

Tercihli menşede bir de kümülasyon kavramı vardır: Anlaşmalar, belirli ortak ülkelerden gelen girdilerin yerli girdi gibi sayılmasına izin verebilir. Böylece ithal hammadde kullanan bir üretici de tercihli menşe kazanabilir. Kümülasyonun hangi ülkelerle ve hangi koşullarla mümkün olduğu anlaşmadan anlaşmaya değişir; bu nedenle tedarik zincirinizdeki ülkeleri menşe hesabına dahil etmeden önce kuralları kontrol edin.

A.TR dolaşım belgesi: AB Gümrük Birliği için

Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki Gümrük Birliği, sanayi ürünleri ve işlenmiş tarım ürünlerini kapsar. Bu ürünler için kullanılan A.TR dolaşım belgesi, aslında bir menşe belgesi değildir; malın Türkiye’de ya da AB’de serbest dolaşımda olduğunu gösterir. Bu nedenle üçüncü bir ülkeden ithal edilip Türkiye’de serbest dolaşıma girmiş bir sanayi ürünü de A.TR ile AB’ye gönderilebilir.

Dikkat edilecek noktalar:

A.TR yalnızca Gümrük Birliği kapsamındaki ürünler ve AB üyesi ülkeler için geçerlidir.
Tarım ürünleri ile kömür ve çelik ürünleri Gümrük Birliği’nin dışındadır; bunlar için ayrı anlaşmalar kapsamında EUR.1 veya menşe beyanı kullanılır.
Birleşik Krallık artık AB üyesi olmadığından, oraya yapılan ihracatta A.TR değil, Türkiye–Birleşik Krallık STA’sı kapsamındaki menşe ispat belgeleri kullanılır.

AB’ye yapılan küçük tutarlı e-ticaret gönderileri için Ticaret Bakanlığı, yetkili hızlı kargo şirketleri ve posta idaresi üzerinden işleyen elektronik A.TR sistemini Temmuz 2026’da kullanıma sundu. Kapsam ve tutar sınırını işlem öncesinde güncel duyurulardan kontrol edin.

EUR.1 ve EUR-MED: serbest ticaret anlaşmaları için

EUR.1 dolaşım sertifikası, Türkiye’nin taraf olduğu STA’lar kapsamında tercihli menşeyi ispat eden belgedir. Kullanıldığı başlıca durumlar şunlardır:

Türkiye’nin STA imzaladığı ülkelere yapılan ihracat (anlaşmada öngörülmüşse),
AB’ye yapılan tarım ürünleri ile kömür ve çelik ürünleri ihracatı,
Pan-Avrupa-Akdeniz (PEM) menşe kümülasyonu sistemindeki ortaklarla ticaret.

EUR-MED belgesi, PEM sisteminde çapraz kümülasyon için kullanılan bir belgeydi. Türkiye, revize PEM kurallarını 1 Ocak 2026’dan itibaren ihracatında zorunlu olarak uygulamaya başladı; revize kurallarda menşe ispat belgesi olarak yalnızca EUR.1 ve menşe beyanı yer alır. EUR-MED, eski kuralların hâlâ uygulandığı sınırlı durumlarda gündeme gelebilir (Ekim 2026 itibarıyla). Hangi ortakla hangi kural setinin ve hangi kümülasyon imkânının geçerli olduğunu Ticaret Bakanlığı’nın yayımladığı PEM matrisinden kontrol etmenizi öneririz.

Menşe beyanı (eski adıyla fatura beyanı) ve onaylanmış ihracatçı

Revize PEM kurallarıyla birlikte “fatura beyanı” ifadesinin yerini menşe beyanı almıştır. Menşe beyanı, ihracatçının fatura veya başka bir ticari belge üzerine anlaşmada öngörülen metni yazıp imzalamasıyla düzenlenir; ayrı bir sertifika gerekmez.

Toplam kıymeti 6.000 avroyu aşmayan gönderilerde her ihracatçı menşe beyanı düzenleyebilir (PEM tipi anlaşmalarda, Ekim 2026 itibarıyla).
Bu tutarın üzerindeki gönderilerde menşe beyanı yalnızca onaylanmış ihracatçı statüsündeki firmalar tarafından düzenlenebilir.

Onaylanmış ihracatçı, Ticaret Bakanlığı’ndan izin almış ve menşe kurallarına uyumu kanıtlayabilen ihracatçıdır. Sık ve düzenli sevkiyat yapan firmalar için EUR.1 vize işlemlerine gerek bırakmadığından ciddi zaman kazandırır. Her STA’nın kendi kuralları olduğundan, sınır tutar ve beyan metnini ilgili anlaşmadan kontrol edin.

Menşe şahadetnamesi: tercihsiz menşe için

Menşe şahadetnamesi (certificate of origin), malın Türk menşeli olduğunu gösteren genel belgedir ve vergi indirimi sağlamaz. Genellikle şu durumlarda istenir:

Alıcı ülke, ithalatta tercihsiz menşe belgesi talep ediyorsa,
Akreditif veya satış sözleşmesi menşe şahadetnamesini şart koşuyorsa,
Alıcı ülkede belirli menşelere yönelik önlemler (ek vergi, kota gibi) uygulanıyorsa.

Menşe belgeleri nereden alınır?

Türkiye’de A.TR, EUR.1, EUR-MED ve menşe şahadetnamesi, TOBB’a bağlı ticaret ve sanayi odalarının kullandığı MEDOS (Menşe ve Dolaşım Belgeleri Otomasyon Sistemi) üzerinden elektronik olarak düzenlenir. Genel akış şöyledir:

Firma, MEDOS’a erişim için bağlı olduğu odaya veya TOBB’a kayıt olur.
Belge elektronik ortamda doldurulur; fatura, üretici beyanı ve gerektiğinde maliyet veya kapasite bilgileri gibi destekleyici belgeler eklenir.
Oda belgeyi kontrol eder. A.TR ve EUR.1 gibi dolaşım belgeleri ayrıca gümrük idaresince onaylanır (vize edilir).
Onaylanan belge ihracat beyannamesiyle ilişkilendirilir ve alıcıya iletilir.

Belge, kural olarak ihracat sırasında düzenlenir; bazı durumlarda sonradan düzenlenmesi mümkün olsa da bu daha fazla belge ve süre gerektirir.

Malınızın tercihli menşe kazanıp kazanmadığı, ithal girdi oranına ve anlaşmadaki ürün bazlı kurallara bağlıdır. Belge düzenlemeden önce bu hesabı gümrük müşaviriniz veya danışmanınızla birlikte yapın; hatalı beyan sonradan alıcıya vergi ve ceza olarak dönebilir.

Hangi ülkeye hangi belge? Kısa özet

AB ülkeleri, sanayi ürünü: A.TR.
AB ülkeleri, tarım veya kömür-çelik ürünü: EUR.1 ya da menşe beyanı.
STA ortağı ülkeler (ör. Birleşik Krallık, EFTA ülkeleri, Gürcistan): Anlaşmanın öngördüğü EUR.1 veya menşe beyanı.
STA olmayan ülkeler: Tercihli belge yoktur; alıcı istiyorsa menşe şahadetnamesi.

Anlaşma listesi ve ürün kapsamı değişebileceği için her yeni pazar öncesinde Ticaret Bakanlığı’nın güncel STA bilgilerini kontrol edin.

Sık sorulan sorular

A.TR ile EUR.1 aynı anda kullanılabilir mi?

Aynı mal için genellikle hayır. Sanayi ürünleri AB’ye A.TR ile, Gümrük Birliği dışında kalan ürünler EUR.1 veya menşe beyanı ile gider. Bir sevkiyatta iki tür ürün varsa her biri için uygun belge ayrı ayrı düzenlenebilir.

Menşe beyanı için onaylanmış ihracatçı olmak şart mı?

PEM tipi anlaşmalarda 6.000 avroya kadar olan gönderilerde şart değildir. Bu tutarın üzerindeki gönderilerde onaylanmış ihracatçı statüsü gerekir.

Menşe şahadetnamesi vergi indirimi sağlar mı?

Hayır. Menşe şahadetnamesi tercihsiz menşeyi gösterir. Vergi indirimi için anlaşmanın öngördüğü tercihli menşe belgesi gerekir.

Belgeyi kim düzenlemeli: ben mi, gümrük müşavirim mi?

Belgenin sorumluluğu ihracatçıdadır; ancak uygulamada başvurular çoğunlukla gümrük müşaviri aracılığıyla yapılır. Hangi yolu seçerseniz seçin, bilgilerin faturayla uyumlu olmasını kendiniz de kontrol edin.

Medius, sevkiyatlarınızda menşe belgesinin zamanında hazırlanması için gümrükleme koordinasyonu sağlar; yeni bir pazara açılırken lojistik danışmanlığı ekibimizden destek alabilir, örneğin Almanya karayolu taşımacılığı için teklif isteyebilirsiniz.